Selecteer uw regio

Username:

Password:

Het effect van licht op prestatie


Download als PDF

De parallel tussen astronauten en kantoormedewerkers

Het is algemeen bekend dat licht effect heeft op ons welbevinden. Noord-Europeanen hebben over het algemeen meer te kampen met een verschijnsel als winterdepressie dan Midden-Europeanen. Dit verschil is te verklaren door het aantal uren daglicht; in de winter heeft een stad als Reykjavik soms minder dan vijf lichturen per dag. Lichttherapie om gemoedstoestand te bevorderen is in deze noordelijke regionen inmiddels een alom geaccepteerde interventie. Maar dat licht naast effect op ons humeur ook effect heeft op onze prestaties, is voor veel mensen nog onbekend terrein, laat staan dat hier door werkgevers adequaat op in wordt gespeeld.


Astronauten, licht en prestatie

Onderzoek bij astronauten van NASA (Flynn-Evans et al. 2016) toonde aan dat astronauten die enige tijd in de ruimte verkeren gemiddeld zes uur per nacht slapen, ten opzichte van het standaard aanbevolen minimum van zeven uur). Een gebrek aan "aards" verloop van daglicht draagt bij aan een verstoring van het menselijk bioritme. Daarbij toonde een eerder onderzoek bij spaceshuttle astronauten aan dat de verandering van slaap-waak ritme samenging met een verslechtering van het cognitief functioneren. Van Dijk et al.( 2001) vergeleken cognitieve prestaties voor de ruimtereis, tijdens de ruimtereis en na de ruimtereis en toonden aan dat astronauten tijdens de ruimtereis slechter scoorden op psychomotorische, geheugen en rekentaken. De onderzoekers koppelden dit met metingen van slaap-waak ritme en gerelateerde hormoonbalans. Zij concludeerden dat door de aanpassingen in slaap-waak ritme door ingewikkelde licht-donker cycli in de ruimte, slaapkwaliteit werd beïnvloed en cognitieve prestaties afnamen.

Dynamische aard van natuurlijk licht

Aards licht verandert gedurende de dag op dynamische manier van intensiteit en golflengte. Dit zien wij terug in een verandering van lichtkleur; waar in de ochtend het licht een blauwige toon heeft (korte golflengte, sterke intensiteit), wordt dit naar de avond toe rood (langere golflengte, matigere intensiteit).
Figuur 1 De blauwe lucht van de zonsopgang, versus de rodere lucht van een zonsondergang zetten de pijnappelklier (epifyse) aan om respectievelijk meer cortisol aan te maken, en de aanmaak van melatonine te stimuleren.

Dit dynamische licht komt binnen via ons oog en wordt via de oogzenuw naar breingebieden gestuurd die verantwoordelijk zijn voor hormoonproductie. Bij de aanwezigheid van blauw licht (uit zonlicht of uit kunstlicht, televisie of monitor) wordt de productie cortisol gestimuleerd en de productie van ons ‘slaaphormoon’ melatonine geremd. Neemt de blootstelling aan blauw licht af, dan komt de natuurlijke productie van melatonine juist op gang. Voor het lichaam is dit het signaal om geleidelijk tot rust te komen.

Cortisol
Cortisol wordt ook wel het stresshormoon genoemd. Cortisol laat eiwitten in spieren afbreken waarbij aminozuren vrijkomen, waardoor energie (glucose) vrijkomt. De productie van cortisol in het lichaam volgt een slaap-waak ritme – over de dag heen wisselt de mate van productie. In de ochtend komt er meer cortisol vrij dan in de avond.

Melatonine
Melatonine wordt ook wel het slaaphormoon genoemd. De productie van dit hormoon in de pijnappelklier is direct verbonden aan de blootstelling aan licht. Door blauw licht uit kunstlicht, beeldschermlicht of zonlicht, neemt de productie van melatonine af. Wanneer licht in intensiteit afneemt en het donker wordt, komt de productie van melatonine weer op gang. 

Een juiste hormoonbalans is cruciaal om te presteren. Een eerder onderzoek (Kleitman, 1933) toont aan dat variaties in prestatie over de dag heen hetzelfde verloop zichtbaar is als dat van cortisolcurve bij een normaal dag-nachtritme (zie figuur 2). Cortisol bouwt in de ochtend snel op en vindt zijn piek rond het middaguur. Verspreid over de dag wordt het dan geleidelijk minder. Onderzoekers bestudeerden onder andere cognitieve vaardigheden als snelheid en accuraatheid van prestatie op een aantal taken. Denk aan de snelheid waarmee men kaarten kan delen en selecteren, kan vermenigvuldigen en codes kan ontcijferen. Wat bleek? De verschillende cognitieve prestaties verlopen vrijwel geheel in pas met fysiologische factoren als lichaamstemperatuur en hartslag, ook als men kijkt naar gemiddelden over twintig dagen.



Figuur 2 Lichaamstemperatuur en hartslag tonen gelijkende toe- en afnamecurves als de snelheid waarmee iemand kaarten deelt en sorteert, codes ontcijfert, en vermenigvuldiging kan uitvoeren. Ook bij een gemiddelde over 20 dagen zien we deze tendens terug. Deze curves zijn daarbij in lijn met cortisolproductie over een dag. Geconcludeerd kan worden dat bioritme en prestatie een sterke samenhang laten zien en relatief stabiel zijn.



Figuur 3 Licht komt via het netvlies binnen en geeft signalen aan de pijnappelklier. Verschillende golflengten zorgen voor verschillen in hormoonuitscheiding. Deze verschillen in hormoonuitscheiding hebben onder andere effect op cognitieve prestaties, gemoedstoestand, geheugen, en ons circadiaan ritme.

Kantoormedewerkers zijn net astronauten

Kantoormedewerkers functioneren bijna even onnatuurlijk als astronauten. Het lichaam van de kantoormedewerker wordt immers vele uren per dag in de war gebracht middels allerlei kunstmatige signalen. Het licht dat wordt opgenomen via het oog is nog maar zelden afkomstig van de zon. Lampen, computermonitoren en tv-schermen zijn de hoofdmoot.


Wanneer we overmatig beeldschermlicht opnemen, is het moeilijker om in slaap te komen. Oorzaak? Deze schermen zenden veelal golflengten die bij het blauwe spectrum horen uit en verstoren bij langdurige blootstelling de hormoonbalans; er komt dan een teveel aan cortisol in het bloed en melatonine productie wordt geremd. Alhoewel werkgevers steeds meer investeren in interventies ter optimalisatie van prestaties op de werkvloer, is goede verlichting voor veel organisaties nog onontgonnen terrein. Tl-verlichting met statisch blauwwit licht is veelal meer regel dan uitzondering op de werkvloer.


Dynamisch licht ter prestatiebevordering

Astronauten ervaren afname in cognitieve prestaties en gemoedstoestand wegens veranderingen in lichtblootstelling. Voor kantoormedewerkers geldt dit net zo; zij kunnen op lange termijn te kampen krijgen met dezelfde verschijnselen. Door vele uren blootstelling aan blauw licht, en een tekort aan natuurlijk licht kan het bioritme verschuiven, met op de lange termijn verstoringen in cognitieve prestaties en gemoedtoestand tot gevolg. Voor duurzame inzetbaarheid is blootstelling aan dynamisch licht binnen kantoortijden een vereiste.
Wat kan men doen om de negatieve effecten van kunstlicht en beeldschermlicht en het uitblijven van natuurlijk licht, op ons bioritme tegen te gaan?

Pauzes in de buitenlucht hebben een positief effect op ons bioritme en zouden op de werkvloer meer gestimuleerd moeten worden. Geen kunstlicht is zo krachtig als natuurlijk licht; kantoren voeren gemiddeld een verlichtingsintensiteit tussen de 300-500 lux, terwijl natuurlijk licht op een heldere dag een lichtintensiteit van 125.000 kan bereiken. Het vergroten van je natuurlijke lichtintake op een dag, geef je je bioritme indicaties van het tijdstip van de dag, waardoor de hormoonhuishouding op orde gebracht kan worden.

Zo zijn er ook diverse soorten software tools, waaronder Work en Move die die werknemers ondersteunt bij het onderbreken van werkzaamheden en nemen van gerichte beweeg- en herstelmomenten. Dit zijn handige tools die zorgen voor de nodige mentale en fysieke ontspanning.

Geen tijd voor een pauze?
Via ramen bereikt natuurlijk licht ook ons netvlies. Het is dus zinvol om werkplekken dicht bij het raam te plaatsen en om dergelijke werkplekken altijd te verkiezen boven enkel met kunstlicht verlichte werkplekken. Daarbij zijn er inmiddels allerlei oplossingen om verstoringen in ons bioritme door beeldschermlicht te voorkomen. Zo bestaat de applicatie F.lux al enige tijd. F.lux is een gratis te downloaden applicatie. De app laat je je locatie aangeven, en past vervolgens het licht van je beeldscherm aan naar het tijdstip van de dag op jouw lengte- en breedtegraad. De natuurlijke variatie van blauw licht naar rood licht wordt bij het beeldscherm gradueel aangepast.

Samenvattend

Voor duurzame inzetbaarheid is blootstelling aan dynamisch licht binnen kantoortijden een vereiste. Dit komt tevens de cognitieve prestaties van medewerkers ten goede. Wil je meer weten over dit onderwerp of over BakkerElkhuizen? Neem dan contact met ons op.

Myrthe van Stralen
Senior Consultant | Research and Development
BakkerElkhuizen (onderdeel van Office Athletes)


Download als PDF
Registreer je nu eenmalig om dit kennisartikel te downloaden.

Wist je dat al onze kennisartikelen te downloaden zijn?

Je hoeft je slecht één te keer registreren om vrij toegang te krijgen tot alle downloads!
Al geregistreerd?
E-mail / Gebruikersnaam
Wachtwoord
Ik heb nog geen account?
Registreren
Registreer je nu eenmalig om dit kennisartikel te downloaden.

Wist je dat al onze kennisartikelen te downloaden zijn?

Je hoeft je slecht één te keer registreren om vrij toegang te krijgen tot alle downloads!
Voornaam
Tussenvoegsel
Achternaam
E-mail
Wachtwoord
Vul hieronder je e-mailadres in en je ontvangt binnen enkele ogenblikken een nieuw wachtwoord
E-mail

Meer informatie

Naam *
Bedrijf
Telefoon
E-mail *
Bericht *
Velden met (*) zijn verplicht
view catalog onlineBekijk catalogus online download pdf catalogDownload catalogus